ઘણા લોકો માને છે કે નોમિની એટલે આખી મિલકતનો માલિક, પરંતુ કાયદો કંઈક અલગ કહે છે. Nominee vs Legal Heir વચ્ચેનો ફરક સમજશો તો પરિવારને ભવિષ્યના વિવાદથી બચાવી શકશો.
દોસ્તો, ચાલો વાત કરીએ એક એવી ગેરસમજ વિશે જે લગભગ દરેક પરિવાર કરે છે. બેંક, ઇન્શ્યોરન્સ કે રોકાણમાં નોમિની લખતા આપણે માનીએ છીએ કે હવે બધું સેટ છે. પરંતુ સાચી હકીકત જાણી લેશો તો કદાચ આજે જ તમારા ડોક્યુમેન્ટ ચેક કરવા બેસી જશો.
| મુદ્દો | નોમિની | કાનૂની વારસદાર |
|---|---|---|
| ભૂમિકા | પૈસા મેળવવાનો અધિકાર | માલિકીનો કાયદેસર હક |
| કાયદેસર માલિક? | જરૂરી નથી | હા |
| નિર્ણય કોણ કરે? | સંસ્થા ટ્રાન્સફર કરે | કાયદો નક્કી કરે |
| Will નો પ્રભાવ | ઉપરથી બદલાઈ શકે | Will પ્રમાણે અંતિમ હક |
| વિવાદની શક્યતા | વધારે | યોગ્ય પ્લાનિંગમાં ઓછી |
નોમિની એટલે શું? સરળ ભાષામાં સમજીએ
જ્યારે તમે Bank Account Nomination, Insurance Policy, PF, Mutual Fund Nominee અથવા શેરમાં કોઈનું નામ ઉમેરો છો, ત્યારે તમે માત્ર એ વ્યક્તિને “પૈસા મેળવવાની સગવડ” આપો છો. સંસ્થા તમારા મૃત્યુ પછી તે વ્યક્તિને રકમ સોંપી દે છે જેથી પ્રક્રિયા સરળ રહે. પરંતુ કાયદો તેને અંતિમ માલિક માને જ એવું નથી. ઘણીવાર નોમિની ટ્રસ્ટી તરીકે કામ કરે છે.
કાનૂની વારસદાર કોણ ગણાય?
Legal Succession કાયદા મુજબ, તમારી મિલકત પર હક તમારા પરિવારના સભ્યોને મળે છે. Personal Law મુજબ સામાન્ય રીતે પતિ-પત્ની, બાળકો અને માતા-પિતા હકદાર બને છે. એટલે કે, પૈસા કોઈને મળ્યા હોય તો પણ કાયદો પૂછે છે – સાચો હકદાર કોણ?
અહીંથી જ Nominee vs Legal Heir નો સૌથી મોટો તફાવત શરૂ થાય છે.
Will હોય તો આખી રમત બદલાઈ જાય છે
જો તમે સ્પષ્ટ Will બનાવી છે, તો કોર્ટ અને કાયદો એ દસ્તાવેજને સૌથી ઉપર રાખે છે. ઉદાહરણ તરીકે, નોમિની ભાઈ છે પરંતુ Will માં મિલકત દીકરીને આપેલી છે, તો અંતિમ માલિક દીકરી જ બનશે. એટલે Will હંમેશા Nomination કરતાં શક્તિશાળી માનવામાં આવે છે.
અલગ-અલગ રોકાણમાં નિયમો કેવી રીતે કામ કરે છે?
Insurance Policy માં જો Beneficial Nominee તરીકે નજીકના પરિવારજનો હોય, તો તેઓને સીધી માલિકી મળી શકે છે.
Mutual Fund Nominee અથવા શેરમાં નોમિનીને ટ્રાન્સફર મળે છે, પરંતુ પછી કાનૂની વારસદાર દાવો કરી શકે છે.
PF અને Gratuity માં નોમિનીને પ્રાથમિકતા મળે છે, છતાં કોર્ટનો નિર્ણય અંતિમ બની શકે છે.
Bank deposits માં નોમિની માત્ર રકમ રિસીવ કરે છે, માલિકી આપમેળે નથી મળતી.
આ કારણે Nominee vs Legal Heir સમજ્યા વગર ફાઇનાન્સિયલ પ્લાનિંગ અધૂરું ગણાય.
લોકો ક્યાં ભૂલ કરે છે?
- ઘણા લોકો લગ્ન પછી પણ જૂનો નોમિની બદલતા નથી.
- ઘણા લોકોને લાગે છે કે Nomination એટલે Ownership.
- ઘણા પરિવારો Will બનાવવાનું ટાળી દે છે.
- પરિણામે વર્ષો સુધી કોર્ટ કેસ ચાલે છે અને પરિવાર વચ્ચે તણાવ સર્જાય છે.
How to Apply: સાચી રીતે પ્લાનિંગ કેવી રીતે કરવું?
- તમારા બધા રોકાણમાં Nomination અપડેટ છે કે નહીં તે ચેક કરો
- પરિવારની હાલની સ્થિતિ મુજબ નામ બદલો
- સ્પષ્ટ Will તૈયાર કરો અને રજીસ્ટર કરાવો
- દરેક એસેટ માટે ડોક્યુમેન્ટ લિસ્ટ બનાવો
- પરિવારને માહિતી આપો જેથી ગેરસમજ ન થાય
- Financial advisor અથવા legal expert સાથે ચર્ચા કરો
- દર 2-3 વર્ષે રિવ્યૂ કરવાની ટેવ રાખો
Conclusion
ટૂંકમાં કહીએ તો, નોમિની સુવિધા છે, માલિકી નહીં. સાચો અધિકાર કાયદો અને તમારી Will નક્કી કરે છે. જો આજે તમે Nominee vs Legal Heir નો ફરક સમજીને યોગ્ય આયોજન કરશો, તો તમારી કમાણી પરિવાર માટે આશીર્વાદ બનશે, વિવાદ નહીં. થોડું પ્લાનિંગ આજે કરશો તો આવતી પેઢીને કોર્ટના દરવાજા ખખડાવવાની જરૂર નહીં પડે.